04 AVQUST / 2026 / 10:35
Layihə nömrəsi: 55119001
İyun 2026
Asiya İnkişaf Bankı üçün "Azərbaycan Dəmir Yolları" QSC tərəfindən hazırlanmışdır.
Bu İlkin Ətraf Mühit Yoxlanışı (IEE) borcalana məxsus sənəddir. Burada ifadə olunan fikirlər Asiya İnkişaf Bankının Direktorlar Şurasının, rəhbərliyinin və ya əməkdaşlarının mövqeyini mütləq şəkildə əks etdirmir və ilkin xarakter daşıya bilər. Oxucuların diqqəti Asiya İnkişaf Bankının rəsmi internet səhifəsində yerləşdirilmiş "İstifadə Şərtləri" bölməsinə yönəldilir.
Hər hansı ölkə proqramının və ya strategiyasının hazırlanması, layihənin maliyyələşdirilməsi, yaxud bu sənəddə hər hansı ərazi və ya coğrafi məkanın qeyd edilməsi Asiya İnkişaf Bankının həmin ərazilərin hüquqi və ya digər statusu barədə hər hansı mövqe ifadə etməsi kimi qiymətləndirilməməlidir.
1. İCRA XÜLASƏSİ
1.1 Giriş
1. Bakı Metropolitenində işarəvermə sisteminin modernləşdirilməsi və əməliyyatların rəqəmsallaşdırılması layihəsi Bakı Metropoliteninin təhlükəsizliyinin, etibarlılığının, daşıma qabiliyyətinin, enerji səmərəliliyinin və istismar göstəricilərinin artırılmasına yönəlmiş strateji şəhər nəqliyyatı modernləşdirmə təşəbbüsüdür. Layihə çərçivəsində rabitəyə əsaslanan müasir qatarların idarəetmə sistemi (CBTC), yenilənmiş işarəvermə və rabitə infrastrukturu, rəqəmsal əməliyyat idarəetmə sistemləri, qatar üzərində və xəttboyu avadanlıqlar quraşdırılacaq, həmçinin mövcud köhnə işarəvermə sisteminin mərhələli və idarə olunan istismardan çıxarılması həyata keçiriləcəkdir. Layihə Bakının ən mühüm ictimai nəqliyyat sistemlərindən birinin müasirləşdirilməsi ehtiyacına cavab verir və uzunmüddətli perspektivdə sərnişinlər, Bakı Metropoliteninin əməkdaşları və ümumilikdə şəhər nəqliyyat şəbəkəsi üçün mühüm faydalar yaradacağı gözlənilir.
2. Layihə Bakı Metropoliteninin mövcud istismar ərazilərində, o cümlədən tunellərdə, stansiyalarda, depolarda, yarımstansiyalarda, texniki otaqlarda, idarəetmə mərkəzlərində, hərəkət tərkibində, kabel marşrutlarında və digər istismar infrastrukturunda həyata keçiriləcəkdir. Layihə yeni metro xətlərinin və ya stansiyalarının tikintisini, iri həcmli qazıntı işlərini, daimi torpaq alınmasını, fiziki köçürülməni, eləcə də təbii yaşayış mühitlərinə və ya xüsusi mühafizə olunan ərazilərə genişlənməni nəzərdə tutmur. Buna görə də layihə yeni infrastrukturun yaradılmasından daha çox mövcud sistemlərin yenilənməsi, avadanlıqların əvəzlənməsi, rəqəmsallaşdırılması və istismar təhlükəsizliyinin artırılmasına yönəlmiş reabilitasiya layihəsidir.
3. Asiya İnkişaf Bankının Təminatlar üzrə Siyasət Bəyanatına (Safeguard Policy Statement, 2009) uyğun olaraq layihə B kateqoriyalı layihə kimi təsnif edilmişdir. Bu təsnifat ona görə uyğun hesab olunur ki, layihənin potensial ətraf mühit və sosial təsirləri məhdud ərazilərlə məhdudlaşır, əsasən geri dönəndir və standart, eləcə də layihəyə xas azaldıcı tədbirlərin tətbiqi ilə effektiv şəkildə idarə oluna bilər. Layihə üzrə əsas risklər iri həcmli tikinti işləri ilə deyil, fəaliyyət göstərən yeraltı metro sistemində avadanlıqların quraşdırılması, sınaqdan keçirilməsi, istismara verilməsi və köhnə sistemlərin istismardan çıxarılması proseslərinin mürəkkəbliyi ilə əlaqədardır.
1.2 Layihənin təsviri
4. Bakı Metropolitenində işarəvermə sisteminin modernləşdirilməsi və əməliyyatların rəqəmsallaşdırılması layihəsi Bakı Metropoliteni sisteminin təhlükəsizliyinin, etibarlılığının, daşıma qabiliyyətinin, istismar səmərəliliyinin və uzunmüddətli dayanıqlılığının artırılmasına yönəlmiş strateji infrastrukturun modernləşdirilməsi layihəsidir. Layihə çərçivəsində mövcud köhnəlmiş işarəvermə və idarəetmə sistemləri rabitəyə əsaslanan müasir qatarların idarəetmə sistemi (CBTC) və əlaqəli rəqəmsal platformalarla əvəz ediləcəkdir. Bundan əlavə, xəttboyu və qatar üzərində quraşdırılan avadanlıqlar yenilənəcək, mərkəzləşdirilmiş rəqəmsal idarəetmə sistemləri vasitəsilə əməliyyatlara nəzarət təkmilləşdiriləcək, monitorinq, diaqnostika, texniki xidmətin planlaşdırılması və sərnişinlərin məlumatlandırılması imkanları gücləndiriləcəkdir.
5. Layihə Bakı Metropoliteninin mövcud infrastrukturunda, o cümlədən tunellərdə, stansiyalarda, depolarda, yarımstansiyalarda, texniki otaqlarda, idarəetmə mərkəzlərində, kabel marşrutlarında və hərəkət tərkibində həyata keçiriləcəkdir. Layihə çərçivəsində yeni metro xətlərinin və ya stansiyalarının tikintisi, iri həcmli torpaq-qazıntı işləri və ya mövcud metro ərazisindən kənara genişlənmə nəzərdə tutulmur. İşlər əsasən yeni işarəvermə və rabitə avadanlıqlarının quraşdırılmasını, köhnəlmiş elektrik və idarəetmə komponentlərinin dəyişdirilməsini, yeni rəqəmsal sistemlərin inteqrasiyasını, sınaq və istismara vermə işlərini, həmçinin istismar müddətini başa vurmuş avadanlıqların mərhələli şəkildə sökülməsini əhatə edəcəkdir.
6. Layihənin həyata keçirilməsi üç əsas mərhələdə planlaşdırılır. Birinci mərhələ layihələndirmənin yekunlaşdırılmasını, satınalma prosesini, zavod qəbul sınaqlarını (Factory Acceptance Tests), xətt boyu və qatar üzərində quraşdırılan avadanlıqların quraşdırılmasını, sistemlərin inteqrasiyasını, pilot istismarı və onların metro şəbəkəsi üzrə mərhələli tətbiqini əhatə edəcəkdir. İkinci mərhələ yeni sistemlə mövcud köhnə sistemin təhlükəsizliyinin, etibarlılığının və istismar hazırlığının yoxlanılması məqsədilə təxminən 6–12 ay ərzində paralel işlədilməsi və sabitləşmə dövrünü əhatə edəcəkdir. Üçüncü mərhələdə isə mövcud sistemin planlı şəkildə istismardan çıxarılması həyata keçiriləcək, bu çərçivədə sistemin deaktiv edilməsi, təhlükəsizliyin yoxlanılması, pilot söküntü işləri, köhnəlmiş avadanlıqların tam demontajı, materialların idarə olunması və yekun sənədləşdirmə təmin ediləcəkdir.
7. Layihənin əsas ekoloji və təhlükəsizlik məsələlərindən biri mövcud köhnə işarəvermə və elektrik avadanlıqlarının idarə olunan qaydada sökülməsidir. Bunlara yağla doldurulmuş boğucu transformatorlar (choke-transformers), köhnə kabellər, rele sistemləri, ox dəyişdirici mexanizmlər (switch machines), tunel telefonları, idarəetmə qutuları və digər elektrik-elektron komponentləri daxildir. Avadanlıqların bir hissəsində yağ qalıqları və ya potensial təhlükəli maddələr mövcud ola biləcəyindən, onların inventarlaşdırılması, laborator sınaqlardan keçirilməsi, növlər üzrə ayrılması, təhlükəsiz daşınması, tullantıların düzgün idarə olunması və müvafiq lisenziyaya malik təşkilatlara təhvil verilməsi tələb olunacaqdır. Ümumilikdə layihənin metro sisteminin təhlükəsizliyinin artırılması, köhnəlmiş sistemlərdən asılılığın azaldılması, əməliyyat idarəçiliyinin gücləndirilməsi və Bakı şəhərində ictimai nəqliyyat xidmətlərinin daha etibarlı və səmərəli göstərilməsi baxımından uzunmüddətli müsbət nəticələr verəcəyi gözlənilir.
1.3 Layihə alternativləri
8. Bakı Metropolitenində işarəvermə sisteminin modernləşdirilməsi və əməliyyatların rəqəmsallaşdırılması layihəsi üzrə alternativlərin qiymətləndirilməsi çərçivəsində "layihəsiz ssenari" (Zero Alternative) və işarəvermə sistemi üzrə texnoloji alternativlər nəzərdən keçirilmişdir. "Layihəsiz ssenari" mövcud rele əsaslı işarəvermə və əməliyyat idarəetmə sistemlərinin hər hansı modernləşdirmə aparılmadan fəaliyyətini davam etdirməsini nəzərdə tutur. Bu variant qısamüddətli quraşdırma və köhnə avadanlıqların sökülməsi ilə bağlı təsirlərin qarşısını alsa da, məqbul hesab edilmir. Belə ki, bu halda Bakı Metropoliteni köhnəlmiş infrastrukturdan, istismar müddəti başa çatmaqda olan elektrik və işarəvermə avadanlıqlarından, həmçinin müasir tələblərə cavab verməyən idarəetmə sistemlərindən asılı vəziyyətdə qalacaqdır. Uzunmüddətli perspektivdə bu, sistem nasazlıqları, xidmət fasilələri, sərnişin təhlükəsizliyinin azalması, texniki xidmət xərclərinin artması və yağla doldurulmuş köhnə avadanlıqlardan qaynaqlanan ekoloji risklərin davam etməsi ilə nəticələnə bilər.
9. Qiymətləndirilən əsas texnoloji alternativ rabitəyə əsaslanan qatarların idarəetmə sistemi (CBTC) ilə ənənəvi sabit bloklu və ya köhnə tipli işarəvermə sistemləri arasında seçim olmuşdur. Ənənəvi sistem ilkin investisiya baxımından daha az xərc tələb etsə və quraşdırılması nisbətən sadə olsa da, onun əməliyyat çevikliyi məhduddur, şəbəkənin ötürmə qabiliyyəti aşağıdır, qatarlar arasında daha böyük təhlükəsizlik məsafəsi tələb olunur və uzunmüddətli texniki xidmət xərcləri daha yüksəkdir. Əksinə, CBTC sistemi qatarlarla yolboyu infrastruktur arasında fasiləsiz məlumat mübadiləsini təmin edir, qatarların mövqeyinin daha dəqiq müəyyən edilməsinə, hərəkət intervalının azaldılmasına, təhlükəsizliyin artırılmasına, rəqəmsal idarəetmə sistemləri ilə daha səmərəli inteqrasiyaya, eləcə də gələcək avtomatlaşdırma və ağıllı nəqliyyat idarəetmə sistemləri ilə uyğunluğun təmin edilməsinə imkan yaradır.
10. Alternativlərin qiymətləndirilməsinin nəticələrinə əsasən, CBTC texnologiyasına əsaslanan modernləşdirmə variantı üstün seçim kimi müəyyən edilmişdir. İlkin kapital qoyuluşlarının və tətbiq prosesinin daha mürəkkəb olmasına baxmayaraq, bu variant təhlükəsizlik, daşıma qabiliyyəti, etibarlılıq, enerji səmərəliliyi, sərnişin xidmətlərinin keyfiyyəti və həyat dövrü üzrə iqtisadi səmərəlilik baxımından əhəmiyyətli uzunmüddətli üstünlüklər təmin edir. Bundan əlavə, layihə Azərbaycanın dayanıqlı şəhər mobilliyi, rəqəmsal transformasiya və ictimai nəqliyyatın səmərəliliyinin artırılması istiqamətində müəyyən etdiyi prioritetlərə tam uyğundur. Buna görə də seçilmiş alternativ Bakı Metropoliteni sisteminin modernləşdirilməsi üçün ən məqsədəuyğun, səmərəli və dayanıqlı həll hesab olunur.
1.4 Əsas (ilkin) vəziyyət haqqında məlumat
11. Bakı Metropoliteni üzrə bu layihə Xəzər dənizinin sahili boyunca yerləşən Abşeron yarımadasında - Bakı şəhərində həyata keçiriləcəkdir. Layihə sahəsi tamamilə yüksək səviyyədə urbanizasiya olunmuş ərazidə yerləşir və burada torpaq istifadəsi əsasən nəqliyyat infrastrukturu, yaşayış və kommersiya tikililəri, ictimai xidmət obyektləri və uzun müddətdir mövcud olan sənaye fəaliyyətləri ilə xarakterizə olunur. Metro şəbəkəsi şəhərin mərkəzi və ətraf rayonlarını əhatə edərək əsas yaşayış, məşğulluq, təhsil, ticarət, səhiyyə və inzibati mərkəzləri bir-biri ilə əlaqələndirir. Buna görə də layihə ərazisinin ilkin vəziyyəti təbii və ya inkişaf etdirilməmiş landşaftlardan daha çox şəhər və yeraltı infrastruktur mühiti ilə xarakterizə olunur.
12. Bakı şəhərinin fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri yarımsəhra tipli sahilyanı iqlim, isti və quraq yay mövsümü, mülayim qış və Abşeron yarımadası üçün səciyyəvi olan güclü külək şəraiti ilə xarakterizə olunur. Ərazi Xəzər dənizinin və region üçün xarakterik olan Xəzri və Gilavar küləklərinin təsiri altındadır. İllik yağıntının miqdarı nisbətən az olub, əsasən payız və qış aylarında müşahidə edilir. Bununla belə, qısamüddətli intensiv yağıntılar yeraltı qurğularda lokal su yığılmasına və qrunt sularının tunellərə daxil olmasının artmasına səbəb ola bilər. Bu iqlim xüsusiyyətləri metro sisteminin istismarı, ventilyasiya, tunellərdə rütubət səviyyəsi, drenaj sistemlərinin fəaliyyəti və yeraltı şəraitdə çalışan işçilərin əmək şəraiti baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
13. Layihə üçün geoloji və hidrogeoloji şərait xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakı şəhəri Xəzər dənizi sahilində yerləşir və yeraltı geoloji quruluş əsasən gil, qumlu gil, lil, qum layları və antropogen mənşəli doldurma süxurlarından ibarət qalın çökmə süxurlarla təmsil olunur. Aşağı relyefli və sahilyanı ərazilərdə qrunt suları adətən səthə yaxın yerləşir, daha dərin metro stansiyalarında isə suya doymuş laylarla və ya sızma zonaları ilə təmas mümkündür. Mövcud məlumatlar göstərir ki, qrunt sularının tunellərə daxil olması Bakı Metropoliteninin istismarının adi xüsusiyyətlərindən biridir. Su tunellərə birləşmə yerləri, çatlar və ətraf süxurlar vasitəsilə daxil olur və drenaj kanalları, su toplama quyuları (sumplar) və nasos sistemləri vasitəsilə kənarlaşdırılır. Buna görə də drenaj sistemlərinin qorunması və yağların, eləcə də digər təhlükəli maddələrin drenaj sistemlərinə daxil olmasının qarşısının alınması layihə üzrə əsas ekoloji idarəetmə məsələlərindən biridir.
14. Bioloji mühitin həssaslığı aşağı qiymətləndirilir, çünki layihə tamamilə mövcud yeraltı metro infrastrukturu və urbanizasiya olunmuş ərazilərdə həyata keçiriləcəkdir. Layihənin birbaşa təsir zonasında təbii yaşayış mühitləri, xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri, bataqlıqlar, çay yataqları və ya digər ekoloji cəhətdən həssas ərazilər mövcud deyildir. Flora və fauna əsasən şəhər şəraitinə uyğunlaşmış növlərlə, o cümlədən gəmiricilər, həşəratlar və yerüstü obyektlər, depolar və stansiya ətraflarında rast gəlinən adi şəhər quşları ilə məhdudlaşır. Bakı şəhəri yaxınlığında yerləşən Abşeron Milli Parkı, Binəqədi Paleontoloji Təbiət Abidəsi və Qobustan Dövlət Tarix-Bədii Qoruğu layihə sahəsindən xeyli uzaqda yerləşdiyindən layihənin təsir zonasına daxil deyildir.
15. Layihənin sosial mühiti Azərbaycanın ən iri və iqtisadi cəhətdən ən fəal şəhəri olan Bakı ilə xarakterizə olunur. Bakı ölkənin məşğulluq, təhsil, səhiyyə, xidmət, dövlət idarəçiliyi və nəqliyyat mərkəzidir. Metro sistemi hər gün işçilər, tələbələr, şagirdlər, şəhər sakinləri, ziyarətçilər, yaşlı insanlar, əlilliyi olan şəxslər və etibarlı, əlçatan ictimai nəqliyyatdan asılı olan digər əhali qrupları tərəfindən geniş istifadə olunur. Bakı–Abşeron regionunda əhalinin sıx məskunlaşması və səmərəli ictimai nəqliyyata yüksək tələbat metro sisteminin etibarlılığını və təhlükəsizliyini sosial baxımdan xüsusi əhəmiyyətli edir.
16. Mövcud metro infrastrukturu dərin və dayaz yerləşən yeraltı stansiyaları, tunelləri, depoları, ventilyasiya şaxtalarını, drenaj sistemlərini, rele otaqlarını, texniki otaqları, köhnə işarəvermə avadanlıqlarını və yağla doldurulmuş elektrik avadanlıqlarını əhatə edir. Köhnə metro stansiyalarının bir qismi, xüsusilə “Nizami” metro stansiyası, milli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır və yüksək memarlıq-mədəni dəyərə malikdir. Bakı Metropoliteninin laboratoriyası tərəfindən həyata keçirilən mövcud monitorinq nəticələri göstərir ki, metro sistemində temperatur, nisbi rütubət, səs-küy səviyyəsi, ventilyasiya şəraiti və seçilmiş neft mənşəli karbohidrogenlər üzrə daxili ekoloji monitorinq sistemi artıq fəaliyyət göstərir. Bu mövcud monitorinq potensialı layihənin gələcək monitorinqi üçün mühüm baza rolunu oynayacaqdır. Bununla yanaşı, PCB (polixlorlu bifenillər) analizləri, təhlükəli tullantıların təsnifatı və digər mürəkkəb laborator analizlər üçün akkreditə olunmuş ixtisaslaşmış xarici laboratoriyaların cəlb olunması tələb olunacaqdır.
1.5 Ətraf mühitə təsirlər
17. Bakı Metropolitenində İşarəvermə Sisteminin Modernləşdirilməsi və Əməliyyatların Rəqəmsallaşdırılması Layihəsinin ətraf mühitə təsirlərinin əsasən lokal xarakter daşıyacağı, müvəqqəti olacağı və Ətraf Mühitin İdarəetmə Planının (ƏMİP) effektiv icrası vasitəsilə idarə oluna biləcəyi gözlənilir. Layihə Bakı Metropoliteninin mövcud fəaliyyət ərazisində, o cümlədən tunellərdə, stansiyalarda, depolarda, texniki otaqlarda, yarımstansiyalarda, idarəetmə mərkəzlərində, kabel marşrutlarında və hərəkət tərkibinin yerləşdiyi sahələrdə həyata keçiriləcəkdir. Layihə yeni metro xətlərinin və ya stansiyalarının tikintisini, iri həcmli qazıntı işlərini, təbii yaşayış mühitlərinə müdaxiləni və ya xüsusi mühafizə olunan ərazilərdə fəaliyyətləri nəzərdə tutmur. Buna görə də layihənin genişmiqyaslı və ya geri dönməz ekoloji təsirlər yaratması gözlənilmir.
18. Layihə üzrə əsas ekoloji risklər fəaliyyət göstərən yeraltı metro sistemində işlərin icrası və mövcud köhnə elektrik və işarəvermə avadanlıqlarının sökülməsi ilə əlaqədardır. Quraşdırma işləri zamanı, xüsusilə qazma, bərkitmə, kabel xətlərinin çəkilməsi, kabel kanallarının təmizlənməsi və texniki otaqlarda aparılan işlər nəticəsində lokal səviyyədə toz, tüstü, qoxu, istilik, səs-küy və az miqdarda tullantılar yarana bilər. İşlərin əksəriyyəti təbii ventilyasiyanın məhdud olduğu qapalı yeraltı mühitdə aparılacağından, açıq atmosfer havasının çirklənməsindən daha çox qapalı məkanlarda havanın keyfiyyəti və işçilərin təsirlənmə səviyyəsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu təsirlər effektiv ventilyasiya, iş sahələrinin təmiz saxlanılması, tozun azaldılması tədbirləri, iş icazəsi sistemi (Permit-to-Work) və uyğun fərdi mühafizə vasitələrinin tətbiqi ilə idarə oluna bilər.
19. Tullantıların idarə olunması, xüsusilə mövcud işarəvermə sisteminin istismardan çıxarılması mərhələsində layihənin ən mühüm ekoloji məsələlərindən biri olacaqdır. Layihə nəticəsində istifadədən çıxarılmış kabellər, metal qırıntıları, köhnə idarəetmə qutuları, rele avadanlıqları, tunel telefonları, ox dəyişdirici mexanizmlər, elektron tullantılar (e-waste), qablaşdırma materialları, yağ qalıqları, absorbent materiallar və digər potensial təhlükəli tullantılar yaranacaqdır. Layihə çərçivəsində müəyyən edilmiş təxminən 933 ədəd yağla doldurulmuş boğucu transformatorun (choke-transformer) mövcudluğu xüsusi diqqət tələb edir. Bu avadanlıqların tərkibində köhnə izolyasiya yağları ola bilər və onların sökülməsi, daşınması, təkrar emalı və ya utilizasiyasından əvvəl PCB (polixlorlu bifenillər) üzrə yoxlanılması tələb oluna bilər. Bu materialların düzgün idarə olunmaması yağ sızmaları, təhlükəli tullantıların yanlış təsnifatı, işçilərin təhlükəli maddələrə məruz qalması və tunellərin drenaj sistemlərinin çirklənməsi risklərini yarada bilər.
20. Qrunt sularına və drenaj sistemlərinə potensial təsirlər də layihə üçün əhəmiyyətlidir, çünki qrunt sularının tunellərə daxil olması Bakı Metropoliteninin mövcud istismar şəraitinin ayrılmaz hissəsidir. Layihənin çaylara, göllərə, kanallara və ya Xəzər dənizinə birbaşa təsir göstərməsi gözlənilmir. Bununla belə, quraşdırma və söküntü işləri zamanı tullantıların, yağların, çöküntülərin və ya təmizləyici maddələrin düzgün idarə olunmaması tunellərin drenaj kanallarına, su toplama quyularına və nasos sistemlərinə mənfi təsir göstərə bilər. Əsas risk transformator yağları, sürtkü materialları, çirklənmiş çöküntülər, yağ qalıqları və təmizləyici mayelər nəticəsində drenaj sularının təsadüfi çirklənməsi ilə bağlıdır. Bu təsirlər drenaj sistemlərinin mühafizəsi, dağılmaların qarşısının alınması, ikinci dərəcəli mühafizə (secondary containment), zərurət olduqda suyun keyfiyyətinə nəzarət və çirklənmiş mayelərin drenaj sistemlərinə axıdılmasının qəti qadağan edilməsi vasitəsilə minimuma endirilə bilər.
21. Torpaq, geoloji mühit, biomüxtəliflik və xüsusi mühafizə olunan ərazilərə təsirlərin aşağı səviyyədə olacağı gözlənilir. Layihə çərçivəsində münbit torpaq qatının çıxarılması, iri həcmli torpaq işləri, kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlara müdaxilə və ya yeni torpaq sahələrinin ayrılması nəzərdə tutulmur. Torpaq və səthlərin çirklənməsi riski yalnız lokal xarakter daşıyacaq və əsasən depolar, texniki otaqlar, tunellərin döşəmələri, kabel kanalları və köhnə yağla doldurulmuş avadanlıqlarla işləmə prosesləri ilə əlaqəli olacaqdır. Layihə tam urbanizasiya olunmuş və yeraltı mühitdə həyata keçirildiyindən biomüxtəlifliyə təsirlərin əhəmiyyətsiz olacağı gözlənilir. Bakı şəhəri yaxınlığında yerləşən xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri layihənin birbaşa təsir zonasından kənarda yerləşir və toz, səs-küy, vibrasiya, tullantı suları, nəqliyyat və ya istismar emissiyalarından təsirlənməsi gözlənilmir.
22. Mədəni irs obyektlərinə təsirlər xüsusi diqqət tələb edir, baxmayaraq ki, müvafiq azaldıcı tədbirlər tətbiq olunduğu halda əhəmiyyətli təsirlərin baş verməsi gözlənilmir. “Nizami” metro stansiyası milli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır və digər bəzi köhnə stansiyalar da memarlıq, bədii və tarixi baxımdan yüksək dəyərə malikdir. Layihə çərçivəsində qazma, bərkitmə, kabel marşrutlarının çəkilməsi, avadanlıq şkaflarının quraşdırılması, materialların daşınması və tullantıların çıxarılması kimi işlər lazımi nəzarət olmadan həyata keçirildiyi təqdirdə dekorativ elementlərə, mozaikalara, təbii daş üzlüklərə, divar panellərinə, işıqlandırma elementlərinə və digər memarlıq komponentlərinə təsadüfi zərər vura bilər. Buna görə də mədəni irs baxımından həssas sahələr üçün ilkin qiymətləndirmə, işlərə başlamazdan əvvəl mövcud vəziyyətin foto və yazılı şəkildə sənədləşdirilməsi, bərkitmə nöqtələrinin əvvəlcədən razılaşdırılması, qoruyucu örtüklərin tətbiqi və Təsadüfi Tapıntılar Proseduru (Chance Find Procedure) layihə çərçivəsində məcburi qaydada tətbiq edilməlidir.
23. Ümumilikdə layihənin uzunmüddətli perspektivdə mühüm müsbət ekoloji və istismar nəticələri verəcəyi gözlənilir. Köhnəlmiş işarəvermə və elektrik sistemlərinin müasir avadanlıqlarla əvəz olunması, əməliyyat idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi və köhnə avadanlıqların təhlükəsiz şəkildə istismardan çıxarılması nəticəsində yağla doldurulmuş köhnə avadanlıqlardan, köhnəlmiş kabel sistemlərindən, aşağı istismar səmərəliliyindən və sistem nasazlıqlarından irəli gələn uzunmüddətli risklər əhəmiyyətli dərəcədə azalacaqdır. Ətraf Mühitin İdarəetmə Planının, Tullantıların İdarə Edilməsi Planının, təhlükəli maddələrin idarə olunması prosedurlarının, əməyin mühafizəsi və təhlükəsizlik tədbirlərinin, monitorinq proqramının və Şikayətlərin Baxılması Mexanizminin tam şəkildə həyata keçirilməsi nəticəsində qalıq ekoloji təsirlərin aşağı və ya orta səviyyədə qalacağı və qəbul edilə bilən hesab olunacağı gözlənilir.
24. Layihə üzrə ayrıca Torpaq Alınması və Köçürülmə Planının (LARP) hazırlanması nəzərdə tutulmur, çünki bütün fəaliyyətlər Bakı Metropoliteninin mövcud istismar sahələri daxilində — tunellərdə, stansiyalarda, depolarda, yarımstansiyalarda, texniki otaqlarda, idarəetmə mərkəzlərində, kabel marşrutlarında və hərəkət tərkibinin yerləşdiyi ərazilərdə həyata keçiriləcəkdir. Layihə yeni metro xətlərinin və ya stansiyalarının tikintisini, iri həcmli qazıntı işlərini, daimi torpaq alınmasını, fiziki və ya iqtisadi köçürülməni, yaxud torpaq və təbii ehtiyatlardan istifadəyə məhdudiyyətlərin tətbiqini nəzərdə tutmur. Buna görə də torpaq mülkiyyətinə, torpaq istifadəsinə, xüsusi mülkiyyətə, yaşayış evlərinə, sahibkarlıq fəaliyyətinə, kənd təsərrüfatı torpaqlarına və ya əhalinin dolanışıq vasitələrinə hər hansı təsirin yaranacağı gözlənilmir. Eyni zamanda layihə Yerli Xalqlar (Indigenous Peoples) üzrə ADB təminat tələblərini də aktivləşdirmir, çünki fəaliyyətlər tam urbanizasiya olunmuş metropoliten nəqliyyat mühitində həyata keçiriləcək və layihə ərazisində və ya onun potensial təsir zonasında fərqli yerli xalqlar icmaları, ənənəvi torpaq istifadəsi sistemləri və ya ata-baba torpaqları ilə kollektiv bağlılıq mövcud deyildir. Bu səbəbdən Yerli Xalqlar Planının (IPP) hazırlanmasına ehtiyac yoxdur.
1.6 Təsirlərin azaldılması üzrə tədbirlər
25. Bakı Metropolitenində İşarəvermə Sisteminin Modernləşdirilməsi və Əməliyyatların Rəqəmsallaşdırılması Layihəsi üzrə təsirlərin azaldılması tədbirləri mümkün hallarda təsirlərin qarşısının alınması, risklərin yaranma mənbəyində minimuma endirilməsi və qalıq təsirlərin sahəyə uyğun prosedurlar, monitorinq, nəzarət və düzəldici tədbirlər vasitəsilə idarə olunması prinsipinə əsaslanır. Layihə Bakı Metropoliteninin mövcud infrastrukturu çərçivəsində həyata keçiriləcəyindən, ən mühüm azaldıcı tədbir bütün işlərin yalnız təsdiq edilmiş tunellər, stansiyalar, depolar, texniki otaqlar, idarəetmə mərkəzləri və digər mövcud istismar sahələri daxilində aparılmasının təmin edilməsidir. Layihə ilə əlaqədar heç bir fəaliyyət, material anbarı, tullantıların müvəqqəti saxlanma sahəsi və ya köməkçi obyekt xüsusi mühafizə olunan ərazilərdə, təbii yaşayış mühitlərində və ya Bakı Metropoliteninin təsdiq edilmiş fəaliyyət sərhədlərindən kənarda yerləşdirilməməlidir.
26. Tikinti və quraşdırma işlərinə başlamazdan əvvəl Podratçı Sahəyə Xüsusi Ətraf Mühitin İdarəetmə Planını (SSEMP) və bütün mövzu üzrə xüsusi idarəetmə planlarını hazırlamalıdır. Bunlara minimum olaraq aşağıdakılar daxil edilməlidir:
Bu planlar Podratçıya hər hansı iş sahəsinə giriş icazəsi verilməzdən əvvəl Layihənin İcra Qrupu (PIU) və Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçi tərəfindən nəzərdən keçirilməli və təsdiq edilməlidir. Planlarda konkret iş sahələri, məsul şəxslər, monitorinq tələbləri, hesabatlılıq prosedurları, fövqəladə hallara cavab tədbirləri və düzəldici fəaliyyət mexanizmləri aydın şəkildə müəyyən edilməlidir.
27. Xüsusilə mövcud işarəvermə sisteminin istismardan çıxarılması mərhələsində tullantıların idarə olunması layihənin prioritet istiqamətlərindən biridir. Bütün tullantılar yaranma yerində çeşidlənməli, təhlükəli və təhlükəsiz tullantıların qarışdırılmasına yol verilməməlidir. Tullantıların tunellərdə, platformalarda, təxliyə yollarında, drenaj kanallarında, kabel kanallarında, şaxtalarda və ya digər yeraltı istismar sahələrində müvəqqəti saxlanılması qəti qadağan edilməlidir. Yeraltı sahələrdə yaranan tullantılar eyni iş növbəsi ərzində toplanmalı və təsdiq edilmiş gecə iş vaxtı pəncərəsində, üstünlük verilərək dəmir yolu vasitəsilə, depolarda yerləşən müvəqqəti tullantı saxlama sahələrinə daşınmalıdır. Metal qırıntıları, kabellər, elektron tullantılar, qablaşdırma materialları, yağla çirklənmiş materiallar, istifadə olunmuş absorbentlər, batareyalar, lampalar, işlənmiş yağlar və PCB tərkibli olması ehtimal edilən materiallar ayrı-ayrılıqda saxlanılmalı, etiketlənməli, sənədləşdirilməli və yalnız müvafiq lisenziyaya malik təşkilatlara təhvil verilməlidir.
28. Köhnə yağla doldurulmuş avadanlıqlarla bağlı xüsusi azaldıcı tədbirlərin həyata keçirilməsi tələb olunur. Buraya layihə sənədlərində qeyd olunan təxminən 933 ədəd yağla doldurulmuş boğucu transformator daxildir. Bu avadanlıqlar laborator analizlər onların təhlükə sinfini təsdiq edənədək potensial təhlükəli tullantı kimi qiymətləndirilməlidir. Yağla doldurulmuş avadanlıqların açılması, yağının boşaldılması, sökülməsi, daşınması və ya utilizasiyasından əvvəl Podratçı avadanlıqların tam inventarını hazırlamalı, texniki vəziyyətini qiymətləndirməli, zəruri hallarda transformator yağının keyfiyyəti və PCB tərkibi üzrə analizlər aparmalı, həmçinin materialların hərəkətinə nəzarət edən izləniləbilən sənədləşdirmə sistemi (chain-of-custody) tətbiq etməlidir. Yağla doldurulmuş avadanlıqlar və maye tullantılar maye keçirməyən örtük üzərində və ikinci dərəcəli mühafizə sistemi (secondary containment) ilə təchiz edilmiş sahələrdə saxlanılmalıdır. Transformator yağı, yağlı sular, həlledicilər, təmizləyici mayelər və digər çirklənmiş maye tullantılar sızdırmaz qablarda saxlanılmalı və bu qablar tutumunun ən azı 110 %-ni qəbul edə bilən ikinci dərəcəli mühafizə sistemində yerləşdirilməlidir.
29. Tunellərin drenaj sistemlərinin və qrunt sularının mühafizəsi məqsədilə bütün drenaj kanalları, su toplama quyuları və nasos sistemləri işlərin bütün mərhələlərində işlək vəziyyətdə saxlanılmalı və onların fəaliyyəti məhdudlaşdırılmamalıdır. Kabellərin, sökülmüş avadanlıqların, qablaşdırma materiallarının, tullantıların, alətlərin və tikinti materiallarının drenaj kanallarında və ya su toplama quyularının yaxınlığında yerləşdirilməsinə yol verilməməlidir. Yağ sızması, suyun səthində yağ təbəqəsinin görünməsi, çirklənmiş çöküntülər, qeyri-adi qoxular və ya nəzarətsiz su axını müşahidə olunduğu halda işlər dərhal dayandırılmalı, təsirə məruz qalmış sahə təcrid edilməli, Bakı Metropoliteninin Əməyin Təhlükəsizliyi və Ətraf Mühit üzrə məsul əməkdaşlarına məlumat verilməli və dərhal düzəldici tədbirlər həyata keçirilməlidir. Çirklənmiş lil, yağ qalıqları, absorbent materiallar və drenaj çöküntüləri ayrıca toplanmalı, təsnifatlaşdırılmalı və yalnız lisenziyalı tullantı idarəetmə şirkətləri vasitəsilə zərərsizləşdirilməlidir.
30. Layihənin bütün mərhələlərində işçilərin və sərnişinlərin təhlükəsizliyinin təmin olunması əsas prioritetlərdən biri olmalıdır. Tunellərdə, texniki otaqlarda, rele otaqlarında, transformator sahələrində və digər qapalı və ya məhdud məkanlarda işlər yalnız təsdiq edilmiş iş icazələri əsasında aparılmalıdır. Elektrik işləri zamanı Lock-Out/Tag-Out (LOTO) prosedurlarının tətbiqi məcburi olmalıdır. Məhdud məkanlara giriş yalnız lazımi ventilyasiya təmin edildikdən, zərurət olduqda atmosfer göstəriciləri yoxlanıldıqdan, növbətçi müşahidəçi təyin edildikdən, rabitə vasitələri, kifayət qədər işıqlandırma və xilasetmə prosedurları hazır vəziyyətə gətirildikdən sonra həyata keçirilməlidir. Sərnişinlərin istifadə etdiyi sahələr iş zonalarından fiziki maneələr, xəbərdarlıq nişanları, kilidlənən girişlər və ya nəzarətçi heyət vasitəsilə etibarlı şəkildə ayrılmalıdır. Fövqəladə çıxışlar, təxliyə yolları, pilləkənlər, liftlər, eskalatorlar, platformalar və ictimai istifadə yolları hər zaman maneəsiz, təhlükəsiz, yaxşı işıqlandırılmış vəziyyətdə saxlanılmalı və xüsusilə həssas əhali qrupları üçün əlçatan olmalıdır.
31. Mədəni irsin qorunmasına dair xüsusi tədbirlər “Nizami” metro stansiyasında və memarlıq baxımından dəyərli digər stansiyalarda aparılacaq işlər zamanı tətbiq edilməlidir. Həssas sahələrdə işlərə başlamazdan əvvəl obyektlərin mövcud vəziyyəti fotoşəkillər və yazılı təsvirlər vasitəsilə sənədləşdirilməlidir. Dekorativ elementlər, mozaikalar, təbii daş üzlüklər və digər tarixi-memarlıq xüsusiyyətlərinə malik səthlər üzərində qazma, kəsmə, bərkitmə, ankerlərin quraşdırılması və kabel marşrutlarının çəkilməsi yalnız əvvəlcədən yazılı razılıq alındıqdan sonra həyata keçirilə bilər. Materialların daşınması zamanı qoruyucu örtüklər tətbiq edilməli, ağır avadanlıqların və sökülmüş materialların dekorativ panellərin, daş üzlüklərin, mozaikaların, kitabələrin və digər tarixi elementlərin üzərinə və ya yaxınlığına yerləşdirilməsinə yol verilməməlidir. Layihənin bütün müdaxilə tələb edən işləri zamanı Təsadüfi Tapıntılar Proseduru (Chance Find Procedure) tətbiq edilməlidir.
Yuxarıda göstərilən tədbirlərin, maraqlı tərəflərlə davamlı əməkdaşlığın, şikayətlərin operativ şəkildə araşdırılması mexanizminin, laborator monitorinqin, tikintiyə nəzarətin və Asiya İnkişaf Bankına təqdim ediləcək yarımillik monitorinq hesabatlarının effektiv icrası nəticəsində layihənin qalıq ekoloji və sosial təsirlərinin aşağı və ya orta səviyyədə qalacağı və qənaətbəxş şəkildə idarə olunacağı gözlənilir.
1.7 Ətraf Mühitin İdarəetmə Planının təsviri
32. Bakı Metropolitenində işarəvermə sisteminin modernləşdirilməsi və əməliyyatların rəqəmsallaşdırılması layihəsi üzrə Ətraf Mühitin İdarəetmə Planı (ƏMİP) İlkin Ətraf Mühit Yoxlanışında (IEE) müəyyən edilmiş bütün ətraf mühitin mühafizəsi, əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyi, icma sağlamlığı və təhlükəsizliyi, sosial məsələlər, mədəni irsin qorunması, tullantıların idarə olunması, monitorinq və hesabatlılıq tədbirlərinin həyata keçirilməsi üçün praktiki çərçivəni müəyyən edir. ƏMİP təsirlərin qiymətləndirilməsi nəticələrini "Bakı Metropoliteni" QSC, Layihənin İcra Qrupu (PIU), Podratçı, subpodratçılar, Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçi, Bakı Metropoliteninin istismar bölmələri, depo rəhbərliyi, laboratoriya əməkdaşları və sertifikatlaşdırılmış tullantıların idarə olunması təşkilatları üçün konkret öhdəliklərə çevirir. ƏMİP tender və müqavilə sənədlərinin ayrılmaz hissəsini təşkil edəcək və layihənin icrasında iştirak edən bütün podratçı və subpodratçılar üçün məcburi xarakter daşıyacaqdır.
33. ƏMİP layihənin bütün mərhələlərinə, o cümlədən tikintidən əvvəlki planlaşdırma, işarəvermə sisteminin modernləşdirilməsi və əməliyyatların rəqəmsallaşdırılması, sabitləşmə və paralel istismar dövrü, mövcud sistemin istismardan çıxarılması və modernləşdirilmiş sistemin istismarı mərhələlərinə şamil edilir. Layihə fəaliyyətdə olan yeraltı metro sistemində icra olunacağı üçün ƏMİP tunellərdə, stansiyalarda, depolarda, texniki otaqlarda, kabel marşrutlarında, yarımstansiyalarda, idarəetmə obyektlərində və hərəkət tərkibinin yerləşdiyi sahələrdə aparılan işlərə xüsusi diqqət yetirir. Plan həmçinin layihənin əsas risklərini, o cümlədən qapalı məkanlarda işlər, elektrik təhlükəsizliyi, tunellərin ventilyasiyası, gecə vaxtı işlər, sərnişin təhlükəsizliyi, qrunt sularının və drenaj sistemlərinin mühafizəsi, təhlükəli maddələrin idarə olunması, tullantıların idarə olunması, mədəni irsin qorunması və köhnə avadanlıqların istismardan çıxarılması ilə bağlı riskləri əhatə edir.
34. Fiziki işlərə başlamazdan əvvəl Podratçı Sahəyə Xüsusi Ətraf Mühitin İdarəetmə Planını (SSEMP) və mövzu üzrə xüsusi idarəetmə planlarını hazırlamalıdır. Bunlara minimum olaraq aşağıdakılar daxil edilməlidir:
Bu sənədlər Layihənin İcra Qrupu və Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçi tərəfindən nəzərdən keçirilib təsdiq edilməyənədək heç bir fiziki işə başlanılmamalıdır.
35. ƏMİP layihənin əsas ekoloji risklərinin idarə olunması üçün konkret azaldıcı tədbirləri müəyyən edir. Tunellərdə, stansiyalarda, texniki otaqlarda və digər yeraltı sahələrdə yaranan tullantılar eyni iş növbəsi ərzində toplanmalı və tunellərdə, platformalarda, təxliyə yollarında, drenaj kanallarında, kabel kanallarında, şaxtalarda və digər istismar sahələrində müvəqqəti saxlanılmamalıdır. Təhlükəli və təhlükəsiz tullantılar ayrı-ayrılıqda çeşidlənməli, etiketlənməli, sənədləşdirilməli və depolarda yerləşən xüsusi müvəqqəti saxlama sahələrinə daşınmalıdır. Maye tullantılar sızdırmaz qablarda saxlanılmalı və qabların ümumi həcminin minimum 110 %-ni qəbul edə bilən ikinci dərəcəli mühafizə sistemi ilə təmin edilməlidir. Tullantıların yekun utilizasiyası yalnız sertifikatlaşdırılmış və ya lisenziyaya malik təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilməlidir.
36. ƏMİP-in əsas komponentlərindən biri köhnə yağla doldurulmuş elektrik avadanlıqlarının idarə edilməsidir. Buraya layihə sənədlərində göstərilən təxminən 933 ədəd boğucu transformator daxildir. Bu avadanlıqlar və onların tərkibindəki yağlar laborator analizlər onların təhlükə sinfini təsdiq edənədək potensial təhlükəli material hesab edilməlidir. Yağla doldurulmuş avadanlıqların açılması, yağının boşaldılması, sökülməsi, daşınması, təkrar emalı və ya utilizasiyasından əvvəl Podratçı inventarlaşdırma aparmalı, texniki vəziyyəti qiymətləndirməli, zəruri hallarda PCB və yağ keyfiyyəti analizlərini həyata keçirməli və materialların izlənilə bilən hərəkətini təmin edən sənədləşdirilmiş chain-of-custody prosedurunu tətbiq etməlidir. PCB tərkibli olduğu ehtimal edilən və ya laboratoriya tərəfindən PCB ilə çirkləndiyi təsdiqlənmiş tullantılar ayrıca saxlanılmalı, etiketlənməli və yalnız qanunvericiliklə səlahiyyət verilmiş təhlükəli tullantı marşrutları vasitəsilə idarə olunmalıdır.
37. ƏMİP institusional məsuliyyət bölgüsünü və monitorinq tələblərini də müəyyən edir. "Bakı Metropoliteni" QSC layihə üzrə təminat tələblərinə ümumi cavabdehlik daşıyacaqdır. Layihənin İcra Qrupu gündəlik koordinasiya və nəzarəti həyata keçirəcək, Podratçı təsdiq edilmiş Sahəyə Xüsusi ƏMİP-i və mövzu üzrə planları icra edəcək, Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçi isə yoxlamalar, auditlər, sənədlərin təhlili və düzəldici tədbirlərin izlənilməsi vasitəsilə uyğunluğu qiymətləndirəcəkdir. Bakı Metropoliteninin Laboratoriyası mövcud imkanları çərçivəsində rutin monitorinqi davam etdirəcək, PCB analizləri, təhlükəli tullantıların təsnifatı, suyun keyfiyyətinin ətraflı analizi və çirklənmiş qalıqların sınaqları üçün isə akkreditə olunmuş xarici laboratoriyalar cəlb ediləcəkdir.
38. Monitorinq və hesabatlılıq ƏMİP-in ayrılmaz hissəsidir. Podratçı ekoloji monitorinq nəticələri, tullantıların həcmləri, tullantıların təhvil sənədləri, utilizasiya sertifikatları, keçirilmiş təlimlər, iş icazələri, hadisələr, qəza baş vermədən qarşısı alınmış hallar (near miss), daxil olmuş şikayətlər, uyğunsuzluqlar və görülmüş düzəldici tədbirlər üzrə tam qeydiyyat aparmalıdır. Podratçı aylıq ətraf mühit, sağlamlıq və təhlükəsizlik hesabatlarını Layihənin İcra Qrupuna və Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçiyə təqdim etməlidir. Layihənin İcra Qrupu isə bu məlumatlar əsasında Asiya İnkişaf Bankına təqdim olunmaq üçün yarımillik ətraf mühit monitorinq hesabatlarını hazırlayacaqdır. ƏMİP-in səmərəli icrası nəticəsində qalıq təsirlərin aşağı və ya orta səviyyədə qalacağı, eyni zamanda metro sisteminin təhlükəsizliyi, əməliyyat idarəçiliyi və ətraf mühitin idarə olunması potensialının əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşacağı gözlənilir.
1.8 Şikayətlərə Baxılması Mexanizmi
39. Bakı Metropolitenində işarəvermə Sisteminin Modernləşdirilməsi və Əməliyyatların Rəqəmsallaşdırılması Layihəsi üzrə Şikayətlərə Baxılması Mexanizmi (ŞBM) sərnişinlər, işçilər, stansiyalar yaxınlığında fəaliyyət göstərən sahibkarlıq subyektləri, layihədən təsirlənə biləcək şəxslər və digər maraqlı tərəflər tərəfindən təqdim olunan şikayət və müraciətlərin qəbul edilməsi, qeydiyyata alınması, araşdırılması, cavablandırılması və operativ həllini təmin edən rəsmi, əlçatan, şəffaf və səmərəli prosedur yaradacaqdır. ŞBM ətraf mühit, sosial məsələlər, əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyi, sərnişinlərin təhlükəsizliyi, giriş və hərəkət imkanları, dolanışıq vasitələri, xidmətlərdə müvəqqəti fasilələr, tullantıların idarə olunması və layihənin həyata keçirilməsi ilə bağlı digər məsələlər üzrə daxil olan müraciətləri əhatə edəcəkdir. Mexanizm Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan qanunvericiliyinə və Asiya İnkişaf Bankının Təminatlar üzrə Siyasət Bəyanatının (Safeguard Policy Statement, 2009) tələblərinə uyğun olaraq tətbiq ediləcəkdir. Həmin tələblərə əsasən, layihədən təsirlənən şəxslərin narahatlıqlarının və şikayətlərinin qəbul edilməsi və onların həllinə dəstək göstərilməsi üçün effektiv mexanizmin mövcudluğu təmin edilməlidir.
40. Şikayətlərə Baxılması Mexanizmi "Bakı Metropoliteni" QSC-nin mövcud müraciətlərin idarə olunması sisteminə əsaslanacaqdır. Buraya metro stansiyalarında müraciətlərin qəbulu sistemi və ictimaiyyətin müraciətlərini qəbul edən və araşdıran İctimaiyyətlə Əlaqələr Mərkəzi daxildir. Layihə ilə bağlı şikayətlər metro stansiyaları, İctimaiyyətlə Əlaqələr Mərkəzi, Layihənin İcra Qrupu (PIU), Podratçı və ya ictimaiyyətə açıqlanmış digər kommunikasiya kanalları vasitəsilə təqdim edilə bilər. Daxil olmuş bütün layihə ilə əlaqəli müraciətlər xüsusi qeydiyyat jurnalında və ya elektron məlumat bazasında qeydiyyata alınacaq, məsul struktur bölmə tərəfindən araşdırılacaq və müvafiq cavab və düzəldici tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün aidiyyəti üzrə yönləndiriləcəkdir. Şikayət ilkin baxılma mərhələsində həll edilmədiyi təqdirdə, məsələ "Bakı Metropoliteni" QSC-nin mərkəzi idarəetmə strukturuna eskalasiya ediləcək, burada da həll olunmadığı halda Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq məhkəmə qaydasında baxılması üçün müraciət edilə bilər.
41. Daxil olmuş bütün şikayətlər və onların həlli istiqamətində görülmüş tədbirlər sənədləşdiriləcək və mütəmadi olaraq monitorinq ediləcəkdir. Podratçı daxil olmuş müraciətlər, onların araşdırılması və həyata keçirilmiş düzəldici tədbirlər barədə mütəmadi hesabatları Layihənin İcra Qrupuna (PIU) təqdim edəcəkdir. PIU isə bütün məlumatları ümumiləşdirərək Asiya İnkişaf Bankına təqdim ediləcək yarımillik ətraf mühit monitorinq hesabatlarına daxil edəcəkdir. Şikayətlərə Baxılması Mexanizmi işlərə başlamazdan əvvəl ictimaiyyətə açıqlanacaq, əlaqə vasitələri, məsul şəxslər və müraciətlərin təqdim edilmə üsulları barədə məlumat geniş şəkildə yayımlanacaqdır. Mexanizm layihənin həyata keçirilməsi və istismar mərhələləri boyunca fəaliyyət göstərəcək və maraqlı tərəflərin narahatlıqlarının operativ, ədalətli və şəffaf şəkildə həll edilməsini təmin edəcəkdir.
1.9 Maraqlı Tərəflərin Cəlb Edilməsi Planı
42. Bakı Metropolitenində işarəvermə Sisteminin Modernləşdirilməsi və Əməliyyatların Rəqəmsallaşdırılması Layihəsi üzrə Maraqlı Tərəflərin Cəlb Edilməsi Planı (SEP) layihənin hazırlanması, icrası, sabitləşmə dövrü, köhnə sistemin istismardan çıxarılması və sonrakı istismar mərhələləri ərzində maraqlı tərəflərlə vaxtında, inklüziv, şəffaf və davamlı kommunikasiyanın təmin edilməsinə xidmət edən əsas çərçivəni müəyyən edir. SEP vasitəsilə sərnişinlərin, "Bakı Metropoliteni" QSC-nin əməkdaşlarının, stansiyalar yaxınlığında fəaliyyət göstərən sahibkarlıq subyektlərinin, həssas əhali qruplarının, dövlət qurumlarının, kommunal xidmət təşkilatlarının, podratçıların və digər aidiyyəti qurumların layihənin məqsədləri, həyata keçirilmə qrafiki, gözlənilən təsirlər, təsirlərin azaldılması tədbirləri, giriş və hərəkət sxemlərində müvəqqəti dəyişikliklər, təhlükəsizlik tədbirləri və şikayətlərin təqdim edilməsi imkanları barədə aydın və başa düşülən məlumat əldə etməsi təmin edilməlidir. Bu, xüsusilə layihənin fəaliyyət göstərən metro sistemində həyata keçiriləcəyini nəzərə alaraq böyük əhəmiyyət kəsb edir, çünki işlərin düzgün planlaşdırılmaması və ictimaiyyətə vaxtında məlumat verilməməsi sərnişin axınının təşkilinə, sahibkarlıq fəaliyyətinə, ictimai təhlükəsizliyə və metro xidmətlərinin etibarlılığına müvəqqəti mənfi təsirlər göstərə bilər.
43. SEP "Bakı Metropoliteni" QSC-nin struktur bölmələri və istismar xidmətləri ilə artıq keçirilmiş məsləhətləşmələrin nəticələrinə əsaslanmalıdır. Bu məsləhətləşmələr zamanı layihənin məqsədləri, mövcud texniki problemlər, istismardan çıxarılması nəzərdə tutulan avadanlıqlar, ətraf mühit monitorinqi, tullantıların idarə olunması, əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyi, sərnişinlərin təhlükəsizliyi, şikayətlərin idarə olunması sistemi və Asiya İnkişaf Bankının təminat tələbləri müzakirə edilmişdir. Maraqlı tərəflərlə əlaqə üsullarına ictimai dinləmələr, institusional görüşlər, girişə və ya sahibkarlıq fəaliyyətinə təsirlərin gözlənildiyi hallarda fərdi görüşlər, məlumat bukletləri, rəsmi internet səhifəsində və sosial media platformalarında məlumatların yerləşdirilməsi, metro stansiyalarında elan lövhələri, posterlər və layihə üzrə məlumat lövhələri daxil edilməlidir. Kommunikasiya prosesi inklüziv və hamı üçün əlçatan olmalı, xüsusilə yaşlı şəxslərin, əlilliyi olan şəxslərin, azyaşlı uşaqlarla səyahət edən qadınların, aşağı gəlirli metro istifadəçilərinin, tələbələrin, işçilərin, stansiyalar yaxınlığında fəaliyyət göstərən sahibkarlıq subyektlərinin və giriş və ya xidmətlərdə baş verə biləcək müvəqqəti dəyişikliklərə daha həssas olan digər qrupların ehtiyacları nəzərə alınmalıdır.
44. Maraqlı Tərəflərin Cəlb Edilməsi Planı layihənin həyata keçirilməsi və istismar mərhələləri ərzində qüvvədə qalmalı və Şikayətlərə Baxılması Mexanizmi (ŞBM) ilə sıx əlaqələndirilməlidir. Metro stansiyalarının giriş-çıxışlarına, piyada marşrutlarına, ictimai nəqliyyatla inteqrasiya nöqtələrinə, sahibkarlıq subyektlərinə, sərnişinlərin təhlükəsizliyinə, qatarların hərəkət cədvəllərinə, gecə vaxtı görüləcək işlərə, tullantıların daşınmasına və mədəni irs baxımından həssas stansiya sahələrinə təsir göstərə biləcək fəaliyyətlərdən əvvəl ictimaiyyətə vaxtında və aydın məlumat təqdim edilməlidir. Məsləhətləşmələr, metro stansiyaları vasitəsilə aparılan kommunikasiya, İctimaiyyətlə Əlaqələr Mərkəzi, Layihənin İcra Qrupu (PIU) və Podratçı tərəfindən daxil olan bütün rəy və təkliflər qeydiyyata alınmalı, təhlil edilməli və zərurət yarandıqda təsirlərin azaldılması tədbirlərinin təkmilləşdirilməsi üçün nəzərə alınmalıdır. Maraqlı Tərəflərin Cəlb Edilməsi və Şikayətlərə Baxılması Planı layihə üzrə hazırlanması tələb olunan mövzuya aid xüsusi idarəetmə planlarından biri kimi müəyyən edilir və məlumatların açıqlanması, "Bakı Metropoliteni" QSC-nin mövcud strukturları vasitəsilə şikayətlərin qəbulu, İctimaiyyətlə Əlaqələr Mərkəzi ilə koordinasiya, cavabvermə müddətləri, sənədləşdirmə prosedurları və hesabatlılıq mexanizmlərini əhatə edəcəkdir.
1.10 Ətraf Mühitin İdarəetmə Planının (ƏMİP) İcrası üzrə Xərclərin Təsviri
45. Bakı Metropolitenində işarəvermə Sisteminin Modernləşdirilməsi və Əməliyyatların Rəqəmsallaşdırılması Layihəsi üzrə Ətraf Mühitin İdarəetmə Planının (ƏMİP) həyata keçirilməsi ilə bağlı xərclərə həm podratçının müqavilə üzrə standart öhdəlikləri, həm də təminat tədbirlərinin icrası üçün tələb olunan əlavə xərclər daxildir. Müntəzəm təmizlik və səliqə-sahman işləri, fərdi mühafizə vasitələrinin (FMV) təmin edilməsi, əsas əməyin mühafizəsi və təhlükəsizlik tədbirləri, işçilərin ilkin təlimi, təhlükəsiz girişə nəzarət, adi tullantıların toplanması, xəbərdarlıq nişanlarının quraşdırılması və gündəlik nəzarət kimi standart tədbirlərin Podratçının ümumi müqavilə dəyərinə daxil ediləcəyi gözlənilir. Əlavə ƏMİP xərcləri isə ixtisaslaşmış ekoloji və sosial nəzarət xidmətləri, instrumental monitorinq, təhlükəli materialların və PCB (polixlorlu bifenillər) üzrə analizlərin aparılması, tullantıların idarə olunması, fövqəladə hallara hazırlıq, maraqlı tərəflərin cəlb edilməsi, şikayətlərin idarə olunması, mədəni irsin qorunması, eləcə də Podratçı, depo əməkdaşları, laboratoriya işçiləri və "Bakı Metropoliteni" QSC-nin əməkdaşları üçün təlimlərin keçirilməsi ilə bağlı olacaqdır.
46. Planlaşdırma məqsədləri üçün ƏMİP-in icrası üzrə ilkin büdcə ehtiyat xərcləri də daxil olmaqla təxminən 950 000 ABŞ dolları məbləğində qiymətləndirilmişdir. Bu məbləğə ekoloji və sosial nəzarət üzrə mütəxəssislərin xidmətləri, Podratçının EHS (Ətraf Mühit, Sağlamlıq və Təhlükəsizlik) heyəti, monitorinq tədbirləri, transformator yağlarının və PCB analizlərinin aparılması, təhlükəli tullantıların təsnifatı, dağılmaların lokallaşdırılması üçün avadanlıqlar (spill kits), ikinci dərəcəli mühafizə sistemləri (secondary containment), depolarda tullantıların müvəqqəti saxlanılması sahələrinin təkmilləşdirilməsi, təhlükəli tullantıların idarə olunması üzrə sertifikatlaşdırılmış xidmətlər, işçilər və depo əməkdaşları üçün təlimlər, fövqəladə hallar üzrə təlim məşqləri, Şikayətlərə Baxılması Mexanizmi və ictimai məlumatlandırma tədbirləri, mədəni irsin qorunması tədbirləri, eləcə də müstəqil təminat auditləri daxildir. Layihələndirmənin detallı mərhələsində, Podratçının səfərbər olunması zamanı və xüsusilə köhnə sistemin istismardan çıxarılması ərəfəsində bu büdcəyə yenidən baxılmalı və dəqiqləşdirilməlidir. Xüsusilə PCB ilə çirklənmə, asbest tərkibli materiallar (ACM), çirklənmiş lil və ya digər təhlükəli materialların mövcudluğu təsdiq olunduğu halda əlavə maliyyə vəsaitinə ehtiyac yarana bilər.
1.11 Ətraf Mühitin İdarəetmə Planı
47. Bakı Metropolitenində işarəvermə Sisteminin Modernləşdirilməsi və Əməliyyatların Rəqəmsallaşdırılması Layihəsi üzrə Ətraf Mühitin İdarəetmə Planı (ƏMİP) layihənin həyata keçirilməsi və sonrakı istismar mərhələlərində ətraf mühitin mühafizəsi, əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyi, icma sağlamlığı və təhlükəsizliyi, mədəni irsin qorunması, tullantıların idarə olunması, maraqlı tərəflərin cəlb edilməsi, monitorinq və hesabatlılıq üzrə tələblərin icrası üçün praktiki idarəetmə çərçivəsini müəyyən edir. ƏMİP İlkin Ətraf Mühit Yoxlanışının (IEE) nəticələrini konkret azaldıcı və monitorinq tədbirlərinə çevirir və tender və müqavilə sənədlərinin ayrılmaz hissəsini təşkil edir. Bununla da onun icrası Podratçı, subpodratçılar, "Bakı Metropoliteni" QSC, Layihənin İcra Qrupu (PIU) və layihədə iştirak edən digər təşkilatlar üçün məcburi xarakter daşıyacaqdır.
48. ƏMİP layihənin bütün mərhələlərinə, o cümlədən tikintidən əvvəlki hazırlıq işlərinə, işarəvermə sisteminin modernləşdirilməsinə və əməliyyatların rəqəmsallaşdırılmasına, sabitləşmə və paralel istismar dövrünə, mövcud sistemin istismardan çıxarılmasına və modernləşdirilmiş sistemin sonrakı istismarına şamil edilir. Layihə fəaliyyətdə olan yeraltı metro sistemində həyata keçiriləcəyindən, ƏMİP qapalı məkanlarda işlərin görülməsi, elektrik təhlükəsizliyi, Lock-Out/Tag-Out (LOTO) prosedurlarının tətbiqi, tunellərin ventilyasiyası, gecə vaxtı işlərin təşkili, sərnişinlərin təhlükəsizliyi, qrunt sularının və drenaj sistemlərinin mühafizəsi, təhlükəli materiallar, tullantıların daşınması və köhnə avadanlıqların, o cümlədən yağla doldurulmuş boğucu transformatorların və digər elektrik-elektron avadanlıqların istismardan çıxarılması ilə bağlı əsas risklərə xüsusi diqqət yetirir.
49. İşlərə başlamazdan əvvəl Podratçı Sahəyə Xüsusi Ətraf Mühitin İdarəetmə Planını (SSEMP) və mövzu üzrə xüsusi idarəetmə planlarını hazırlamalıdır. Bunlara minimum olaraq Tullantıların İdarə Edilməsi Planı, Təhlükəli Materialların və PCB-lərin İdarə Edilməsi Planı, Dağılmaların Qarşısının Alınması və Cavabvermə Planı, Qrunt Suları və Drenajın İdarə Edilməsi Planı, Havanın Keyfiyyəti və Ventilyasiyanın İdarə Edilməsi Planı, Əməyin Mühafizəsi və Təhlükəsizliyi Planı, İcma Sağlamlığı və Təhlükəsizliyi / Sərnişin Təhlükəsizliyi Planı, Fövqəladə Hallara Hazırlıq və Cavabvermə Planı, Mədəni İrsin İdarə Edilməsi Planı, Maraqlı Tərəflərin Cəlb Edilməsi və Şikayətlərə Baxılması Planı, eləcə də Təlim Planı daxildir. Bu sənədlər Layihənin İcra Qrupu (PIU) və Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçi tərəfindən nəzərdən keçirilib təsdiq edilməyənədək Podratçıya hər hansı layihə sahəsində işlərə başlamağa icazə verilməyəcəkdir.
50. ƏMİP-in əsas tələblərindən biri tullantıların və təhlükəli materialların təhlükəsiz idarə olunmasıdır. Tullantıların tunellərdə, platformalarda, təxliyə yollarında, drenaj kanallarında, kabel kanallarında, şaxtalarda və digər yeraltı istismar sahələrində müvəqqəti saxlanılmasına yol verilməməlidir. Yeraltı sahələrdə yaranan tullantılar həmin iş növbəsi ərzində toplanmalı və depolarda ayrılmış müvəqqəti tullantı saxlama sahələrinə daşınmalıdır. Təhlükəli və təhlükəsiz tullantılar ayrı-ayrılıqda çeşidlənməli, etiketlənməli, sənədləşdirilməli və yalnız sertifikatlaşdırılmış və ya lisenziyalı təşkilatlara təhvil verilməlidir. Transformator yağı və yağlı qalıqlar da daxil olmaqla bütün maye tullantılar sızdırmaz qablarda saxlanılmalı və bu qablar həcminin minimum 110 %-ni qəbul edə bilən ikinci dərəcəli mühafizə sistemi ilə təmin edilməlidir.
51. ƏMİP həmçinin monitorinq, hesabatlılıq və düzəldici tədbirlərlə bağlı tələbləri müəyyən edir. Podratçı yoxlamalar, monitorinq nəticələri, yaranan tullantıların həcmləri, utilizasiya sertifikatları, keçirilmiş təlimlər, hadisələr, daxil olmuş şikayətlər, uyğunsuzluqlar və görülmüş düzəldici tədbirlər barədə tam qeydiyyat aparmalıdır. Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçi sahə yoxlamaları və auditlər vasitəsilə uyğunluğu qiymətləndirəcək, Layihənin İcra Qrupu (PIU) isə təminat tədbirlərinin icrasına ümumi nəzarəti həyata keçirəcək və Asiya İnkişaf Bankına təqdim olunmaq üçün yarımillik ətraf mühit monitorinq hesabatlarını hazırlayacaqdır. ƏMİP-in tam və effektiv icrası nəticəsində qalıq ekoloji və sosial təsirlərin aşağı və ya orta səviyyədə qalacağı, eyni zamanda metro sisteminin təhlükəsizliyi, etibarlılığı, əməliyyat idarəçiliyi və köhnəlmiş infrastrukturdan irəli gələn risklərin əhəmiyyətli dərəcədə azalacağı gözlənilir.
1.12 Ətraf Mühitin Monitorinq Planı
52. Bakı Metropolitenində işarəvermə Sisteminin Modernləşdirilməsi və Əməliyyatların Rəqəmsallaşdırılması Layihəsi üzrə Ətraf Mühitin Monitorinq Planı (ƏMMP) Ətraf Mühitin İdarəetmə Planında (ƏMİP) nəzərdə tutulmuş təsirlərin azaldılması tədbirlərinin düzgün şəkildə həyata keçirildiyini və onların effektivliyini qiymətləndirmək məqsədilə həyata keçiriləcək monitorinq tələblərini müəyyən edir. ƏMMP monitorinq ediləcək göstəriciləri, monitorinq məntəqələrini, monitorinqin tezliyini, məsul tərəfləri, tətbiq ediləcək standart və meyarları, hesabatlılıq tələblərini və düzəldici tədbirlərin həyata keçirilməsi prosedurlarını müəyyən edir. Plan tender və müqavilə sənədlərinin ayrılmaz hissəsini təşkil edəcək və layihənin hazırlıq, quraşdırma, sabitləşmə, köhnə sistemin istismardan çıxarılması və sonrakı istismar mərhələləri boyunca tətbiq olunacaqdır.
53. Monitorinq həm instrumental monitorinqi, həm də vizual (müşahidə əsaslı) monitorinqi əhatə edəcəkdir. Instrumental monitorinq platformalarda mikroiqlim göstəriciləri, səs-küy səviyyəsi, ventilyasiya şəraiti, qapalı məkanlarda havanın keyfiyyəti, neft mənşəli karbohidrogenlər, transformator yağının keyfiyyəti, PCB (polixlorlu bifenillər) üzrə skrininq, tunellərin drenaj sularının keyfiyyəti, çirklənmiş qalıqlar, eləcə də işlərin mədəni irs baxımından həssas stansiya elementlərinə təsir göstərə biləcəyi hallarda vibrasiya səviyyələrinin monitorinqini əhatə edəcəkdir. "Bakı Metropoliteni" QSC-nin Laboratoriyası mövcud texniki imkanları çərçivəsində rutin monitorinq fəaliyyətini davam etdirəcəkdir. Bununla yanaşı, PCB analizləri, təhlükəli tullantıların təsnifatı, suyun keyfiyyətinin ətraflı laborator analizi, çirklənmiş lil və çöküntülərin analizləri kimi ixtisaslaşmış sınaqların aparılması üçün akkreditə olunmuş müstəqil laboratoriyalar cəlb ediləcəkdir.
54. Vizual monitorinq əsasən iş sahələrində Ətraf Mühitin İdarəetmə Planının tələblərinin icrasına nəzarətə yönəldiləcəkdir. Bu monitorinq çərçivəsində Sahəyə Xüsusi Ətraf Mühitin İdarəetmə Planının (SSEMP) və mövzu üzrə xüsusi idarəetmə planlarının hazırlanması və tətbiqi, təsdiq edilmiş iş sahələrinin sərhədlərinə riayət olunması, tullantıların çeşidlənməsi, tunellərdə tullantıların saxlanılmasının qadağan edilməsi, depolarda tullantıların düzgün idarə olunması, maye tullantılar üçün ikinci dərəcəli mühafizə sistemlərinin tətbiqi, dağılmaların qarşısının alınması, tunellərin drenaj sistemlərinin qorunması, iş yerlərində səliqə-sahmanın təmin edilməsi, fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə, elektrik avadanlıqlarının təhlükəsiz şəkildə enerjidən ayrılması, məhdud məkanlarda iş prosedurlarına əməl olunması, yanğın təhlükəsizliyi tədbirləri, sərnişinlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, mədəni irsin qorunması, şikayətlərin idarə olunması və müəyyən edilmiş uyğunsuzluqlar üzrə düzəldici tədbirlərin vaxtında tamamlanması yoxlanılacaqdır. Monitorinq Podratçı tərəfindən həyata keçiriləcək, onun nəticələri isə Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçi və Layihənin İcra Qrupu (PIU) tərəfindən yoxlanılacaq və təsdiqlənəcəkdir.
55. Podratçı monitorinq nəticələrini, yoxlama aktlarını, iş icazələrini, tullantıların daşınması sənədlərini, utilizasiya sertifikatlarını, laborator analizlərin nəticələrini, keçirilmiş təlimləri, hadisələr və qəza hallarına dair hesabatları, uyğunsuzluqlar barədə bildirişləri, həyata keçirilmiş düzəldici tədbirləri və şikayətlərin qeydiyyatını əhatə edən audit üçün əlverişli ekoloji və əməyin mühafizəsi üzrə sənədləşdirmə sistemini yaratmalı və davam etdirməlidir. Podratçı hər ay ətraf mühit, sağlamlıq və təhlükəsizlik üzrə hesabatları Layihənin İcra Qrupuna (PIU) və Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçiyə təqdim edəcəkdir. Layihənin İcra Qrupu isə bu məlumatlar əsasında Asiya İnkişaf Bankına təqdim olunmaq üçün yarımillik ətraf mühit monitorinq hesabatlarını hazırlayacaqdır. Həmin hesabatlarda ƏMİP-in icra vəziyyəti, monitorinq nəticələri, baş vermiş hadisələr, daxil olmuş şikayətlər, aşkar edilmiş uyğunsuzluqlar, həyata keçirilmiş düzəldici tədbirlər və monitorinq proqramında tələb olunan dəyişikliklər ümumiləşdiriləcəkdir.
1.13 Nəticələr və tövsiyələr
56. Aparılmış qiymətləndirmənin nəticələrinə əsasən, Bakı Metropolitenində işarəvermə Sisteminin Modernləşdirilməsi və Əməliyyatların Rəqəmsallaşdırılması Layihəsi Asiya İnkişaf Bankının ətraf mühit üzrə B kateqoriyalı layihəsi kimi ekoloji və sosial baxımdan qəbul edilə bilən layihə hesab olunur. Bunun üçün Ətraf Mühitin İdarəetmə Planının (ƏMİP), Ətraf Mühitin Monitorinq Planının (ƏMMP), Şikayətlərə Baxılması Mexanizminin, institusional idarəetmə mexanizmlərinin və mövzu üzrə xüsusi idarəetmə planlarının tam və effektiv şəkildə həyata keçirilməsi təmin edilməlidir. Layihə tamamilə "Bakı Metropoliteni" QSC-nin mövcud infrastrukturu daxilində həyata keçiriləcək və yeni metro xətlərinin və ya stansiyalarının tikintisini, iri həcmli qazıntı işlərini, torpaqların alınmasını, fiziki və ya iqtisadi köçürülməni, eləcə də təbii yaşayış mühitlərinə və ya xüsusi mühafizə olunan ərazilərə genişlənməni nəzərdə tutmur. Buna görə də layihənin potensial təsirlərinin əksəriyyətinin lokal, müvəqqəti, geri dönən və standart, eləcə də layihəyə xas təsirlərin azaldılması tədbirləri vasitəsilə effektiv şəkildə idarə oluna biləcəyi gözlənilir.
57. Layihə üzrə əsas risklər fəaliyyət göstərən yeraltı metro sistemində işlərin aparılması və köhnə işarəvermə, eləcə də elektrik avadanlıqlarının istismardan çıxarılması ilə bağlıdır. Əsas diqqət tələb edən məsələlərə əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyi, məhdud məkanlarda işlərin təşkili, elektrik avadanlıqlarının təhlükəsiz şəkildə enerjidən ayrılması, yanğın təhlükəsizliyi, tunellərin ventilyasiyası, sərnişinlərin təhlükəsizliyi, giriş və hərəkət imkanlarında müvəqqəti məhdudiyyətlər, qrunt sularının və drenaj sistemlərinin mühafizəsi, təhlükəli tullantılar, elektron tullantılar, yağla doldurulmuş avadanlıqlar və PCB ilə çirklənmə ehtimalı daxildir. Layihə sənədlərində müəyyən edilmiş təxminən 933 ədəd yağla doldurulmuş boğucu transformator və digər köhnə avadanlıqlara xüsusi diqqət yetirilməli, onlar tam inventarlaşdırılmalı, zərurət olduqda laborator analizlərdən keçirilməli, ayrı saxlanılmalı, nəzarət olunan şəraitdə idarə edilməli və yalnız sertifikatlaşdırılmış və ya lisenziyaya malik təşkilatlara təhvil verilməlidir.
58. Tövsiyə olunur ki, Ətraf Mühitin İdarəetmə Planı (ƏMİP), Ətraf Mühitin Monitorinq Planı (ƏMMP) və bütün mövzu üzrə xüsusi idarəetmə planları tender və müqavilə sənədlərinə daxil edilsin və Podratçı ilə bütün subpodratçılar üçün məcburi xarakter daşısın. İşlərə başlamazdan əvvəl Podratçı Sahəyə Xüsusi Ətraf Mühitin İdarəetmə Planını (SSEMP), Tullantıların İdarə Edilməsi Planını, Təhlükəli Materialların və PCB-lərin İdarə Edilməsi Planını, Əməyin Mühafizəsi və Təhlükəsizliyi Planını, Sərnişin Təhlükəsizliyi Planını, Fövqəladə Hallara Hazırlıq və Cavabvermə Planını, Mədəni İrsin İdarə Edilməsi Planını, Maraqlı Tərəflərin Cəlb Edilməsi və Şikayətlərə Baxılması Planını, habelə digər tələb olunan prosedurları hazırlamalıdır. Müvafiq iş metodologiyaları, iş icazələri, monitorinq proqramları, fövqəladə hallara cavab prosedurları və tullantıların idarə olunması mexanizmləri Layihənin İcra Qrupu (PIU) və Tikintiyə Nəzarət üzrə Məsləhətçi tərəfindən nəzərdən keçirilib təsdiq edilməyənədək heç bir fiziki işə başlanılmamalıdır.
59. Ümumilikdə layihənin metro sisteminin təhlükəsizliyinin, etibarlılığının, əməliyyat səmərəliliyinin, sərnişinlərin məlumatlandırılması sistemlərinin, daşıma qabiliyyətinin və işçi heyətin texniki potensialının artırılması hesabına uzunmüddətli mühüm müsbət nəticələr verəcəyi gözlənilir. Təsirlərin azaldılması tədbirlərinin, monitorinq proqramının, maraqlı tərəflərin cəlb olunması fəaliyyətlərinin, Şikayətlərə Baxılması Mexanizminin, təlim proqramlarının və düzəldici tədbirlər prosedurlarının effektiv şəkildə həyata keçirilməsi nəticəsində layihənin qalıq ekoloji və sosial təsirlərinin aşağı və ya orta səviyyədə qalacağı və qəbul edilə bilən hesab olunacağı gözlənilir. Buna görə də layihənin Asiya İnkişaf Bankının təminat tələblərinə, Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan qanunvericiliyinə, təhlükəli tullantıların sertifikatlaşdırılmış qaydada idarə olunmasına, "Bakı Metropoliteni" QSC Laboratoriyası tərəfindən davamlı monitorinqin aparılmasına və Asiya İnkişaf Bankına yarımillik ətraf mühit monitorinq hesabatlarının müntəzəm təqdim edilməsinə ciddi riayət olunması şərti ilə həyata keçirilməsi tövsiyə olunur.
